حقوق عمومی اسلام

• میرمحمدی

مشخصات کتاب:

جان استوارت میل، تاملاتی پیرامون حکومت انتخابی، ترجمه علی رامین، 1369، نشر نی، 294 صفحه

میل در فصل اول کتاب خود، «نهادهای سیاسی» را ساخته اراده آدمیان قلمداد می کند و در ادامه می گوید: قدرت مادی و اقتصادی محض به هیچ وجه نمی تواند، تمامی قدرت اجتماع باشد و ذهنیت و زمینه روانشناختی مردم تاثیر تعیین کننده ای دارد. در فصل دوم وی معیارهای حکومت مطلوب را برمی شمرد و نخستین رکن حکومت خوب را فضیلت و آگاهی مردمان آن جامعه معرفی می کند. او در فصل سوم، حکومت انتخابی را بهترین نوع حکومت معرفی می کند چرا که درحکومت آزاد، «منش اثر گذار» افراد تقویت می شود و درحکومت استبدادی «منش اثرپذیر آنان». وی عدالت را شکل تطهیرشده حسادت فقراء نسبت به اغنیاء می داند. در فصل چهارم، میل معتقد است میان پیشرفته بودن جوامع و استعداد آنها برای دموکراسی نسبت مستقیم وجود دارد و از این نظر او تا آنجا پیش می رود که حتی پذیرش حاکمیت بیگانه را هم برای نیل به شرایط لازم برای دموکراسی تایید می کند! وی در فصل پنجم با بررسی مسائلی چون تفکیک قوا و ضرورت همکاری قوا، وظیفه راستین مجلس انتخابی را رسیدگی و نظارت بر کار حکومت – و نه حکومت کردن- تلقی می کند. نویسنده درفصل ششم با اشاره به تضاد منافع مردم و حاکمان، خطراتی که حکومت انتخابی را تهدید می کند برمی شمرد. در فصل هفتم، حقوق اقلیت مورد بحث قرارگرفته و در ادامه نویسنده به ارائه پیشنهاد در جهت جلوگیری از عوام زدگی مجلس می پردازد. میل درفصل هشتم با طرفداری از گسترش تعداد رای دهندگان، خواستار به رسمیت شناختن رای دادن زنان می شود اگرچه او آراء افراد مختلف را مساوی نمی داند. او در فصول بعدی کتاب خود به مسائل خرد و مصداقی مرتبط با حکومت انتخابی مانند انتخابات غیرمستقیم، طول مدت هر دوره مجلس، هزینه های انتخاباتی و... بحث می کند.

جان استوارت میل انگلیسی بواسط پدر خود به افکار سودگرایانه جرمی بنتام متمایل بوده است و کتاب «تاملاتی در ...» جامع ترین رساله سیاسی وی محسوب می شود. او در فصل دوم کتاب خود با تقسیم انسانها به درجه یک و دو می گوید: بردگان نمی توانند عامل پیشرفت خود باشند و دموکراسی را از آن آنان تلقی نمی کند. احتمالا این نوع نگاه وی که همکنون نیز به نوعی دیگر در سردمداران غرب وجود دارد ناشی از تعصب وی به حکومت استعمارگر کشورش بوده باشد. نگاه میل به عدالت نیز نشئت گرفته از مکتب بنتام است و نتیجه عملی منطق او درباره عدالت، نفی ظلم و ستمگری و یا تایید قانون جنگل است. یکی دیگر از نقدهایی که به تفکر میل وارد است آن است که او دموکراسی و پیشرفت را مهمتر از هرچیز حتی آزادی طبیعی و استقلال ملی می داند. او با قائل شدن به عدم تساوی رای افراد مختلف در واقع به نوعی مقوله «شهروند درجه یک و دو» را که اسلاف وی به شدت با آن خصومت می ورزند، تایید می کند. در خلال بحثهای وی، تمرکز بیشتر روی مجلس نمایندگی است و کمتر از قوه مجریه صحبت به میان آورده است. نکته دیگر آنکه ترجمه این کتاب بسیار مغلق و با نثری ادبی و پیچیده صورت گرفته است و از این حیث مخاطب را با دشواریهای خاص خود مواجه می کند.

در مجموع به نظر می رسد کتاب «تاملاتی در حکومت انتخابی» به نوعی ویترین تاریخ تفکر لیبرالیسم کلاسیک و مکتب فایده گرایی است که پایه های تئوریک غالب نظامهای سیاسی موجود در غرب بر منطق این اثر تکیه دارد.